Moj manifest, Mirko Kujačić, 1932

Vida Knežević

Čini se da je pravi trenutak za ponovno podsećanje na ovaj značajan manifestni tekst koji je umetnik Mirko Kujačić zapisao pre skoro jednog veka, a u povodu sopstvenog umetničkog i političkog obračunavanja sa buržoaskom umetnošću.
Danas kada celokupno društvo vri, predvođeno studentskom pobunom, solidarnim povezivanjem i udruživanjem akademske i prosvetne zajednice, umetnika i radnika i radnica u kulturi, sa radnicima u uslužnim delatnostima, u zdravstvu, malim i velikim infrastrukturnim sistemima, sa advokatima i apotekarkama, a nastavljeno okupljanjem svih potlačenih i obespravljenih u zborove koji se svakodnevno šire, vredno je podsetiti se i onog predratnog društvenog bunta. Bunta oličenog u revolucionarnom društvenom pokretu – pokretu borbenih studenata, radnika, đaka, borbenih sindikata. umetnika i borbenih žena – koji je stvorio drugačije društvene odnose.
Jedan u nizu borbenih umetnika bio je i Mirko Kujačić, čiji je Manifest postao osnovni programski tekst budućeg levog umetničkog fronta i mnogih angažovanih umetnika i umetnica u tim turbolentnim vremenima.
U ovom manifestu Kujačić se izjašnjava protiv vladajućeg stanja u tadašnjoj likovnoj umetnosti, kritikujući između ostalog i svoj dotadašnji rad. Povod za ovaj tekst bila je njegova samostalna izložba u Paviljonu Cvijeta Zuzorić 1932. godine, u okviru koje je izložio dva pardigmatična rada: Zimski motiv, platno premazano belom bojom, na koje je postavio iznošene radničke cokule. Na drugom belom platnu „okačio“ je vezu praziluka nazvavši ga Koren beogradske umetnosti. Na samom otvaranju, pojavio se pred mnogobrojnom publikom Umetničkog paviljona na Kalemegdanu u plavoj radničkoj košulji, kojoj je pročitao svoj manifest, proglašavajući borbu protiv dominantnih buržoaskih koncepcija umetnosti, protiv čiste umetnosti, protiv mistifikacije umetnika kao onog ko poseduje „božanski talenat”, „protiv tradicije”, „večne lepote”, „individualističke misli”, a za „čovečansku misao”, „poeziju napretka”, za kolektivnu umetnost pravde.
Ovakva, možemo slobodno reći, marksistička teorija umetnosti formulisana u fragmentima i u manifestnoj formi, artikulisala je problem umetničkog rada u tadašnjem kapitalističkom (umetničkom) sistemu Kraljevine Jugoslavije, i s tim u vezi, položaja umetnika kao „elitnog” najamnog radnika. Kujačić u ovom tekstu povezuje prethodno avangradno umetničko nasleđe (zeninitam, nadrealizam) sa novim, socijalnim tendencijama u umetnosti. Kritiku ideje o autonomnoj umetnosti Kujačić je formulisao upravo u odnosu na koncept najamnog rada, kroz njenu istorijsku realizaciju – Instituciju umetnosti sa svim njenim aparatima.

Kujačić svoj Manifest završava pozivajući drugove „da kroz svoju mladu krv, bujnu težnju, čistu želju i buntovnu paletu pronesu život u rad za rad budućnosti”. Time je adresirao i uslove u kojima su umetnici i umetnice tada radili i povezao ih s kapitalističkim načinom proizvodnje. Baš kao i danas, likovni su umetnici u međuratnom periodu živeli u izuzetno teškim socijalnim uslovima, država tada nije imala sistem podrške koji bi donekle ublažio teško materijalno stanje u kome se nalaze. Nije postojala ni državna infrastruktura koja bi podržala umetničku produkciju, dok je atelje imao vrlo mali broj njih. Ovim Manifestom, ali i mnogim drugim umetničkim i političko organizacionim aktivnostima, Mirko Kujačić je u velikoj meri doprineo razvijanju i širenju levog umetničkog fronta kao segmenta šire društvene narodno-oslobodilačke borbe koja je usledila.